Over natuur en de stad

door Han van Hulzen

Het jaar van de bodem juni 2, 2015

wortel verlengt met schimmeldraden

wortel verlengt met schimmeldraden (foto: Aberdeen Mycorrhiza Research Group)

Het element aarde wordt in veel religies gezien als de bron van het leven. Toch is het besef en de kennis van wat er allemaal in de bodem omgaat niet groot in vergelijking met het bovengrondse. Misschien ook logisch want het is niet alleen ondergronds, maar de processen voltrekken zich grotendeels in de extreem kleine wereld van de bodemmicroben en het ragfijne schimmelnetwerk. Een gigantische chemische fabriek.

Je moet je voorstellen dat in een gram grond zo’n half miljoen bacteriën en schimmels leven die een enorme diversiteit aan functies vervullen. Twee maal de bevolking van Rotterdam op een mespuntje. Van die functies zijn er tot nu toe maar enkele bekend en die zijn al spectaculair. Toepassingen worden nu gezien voor een meer duurzame en productieve landbouw die beter bestand is tegen klimaatverandering. En dan is er ook nog een medicinale toepassing gevonden. Dit schreeuwt om meer aandacht en daarom  riep de Wereldvoedselorganisatie FAO 2015 uit tot het Jaar van de Bodem.

Loopt het tijdperk van het diepploegende mestverspillende boeren ten einde? Al lang halen we de voedingstoffen voor onze voedselgewassen van ver. Het krachtvoer van “nogal” milieuonvriendelijke mega grote sojaplantages uit verweglanden wordt door onze koeien en varkens omgezet in gigantische hoeveelheden mest. Fosfaat komt uit mijnen die langzaam uitgeput raken. Deze overvloed aan mineralen wordt vervolgens diep door de aarde geploegd en het teveel “verrijkt” ook meteen alle omliggende natuurgebieden. Dan spuit je er nog een wolkje insectenverdelger overheen en groeien maar. Maar wat blijkt, alles wat onze voedingsgewassen nodig hebben is eigenlijk al in de bodem aanwezig.

In een natuurlijke bodem worden afgevallen bladeren, dode planten en dieren door o.a. wormen, nematoden, en springstaarten deels verteerd. Deze gangengravers en opruimers veroorzaken als bonus ook nog eens een luchtige bodemstructuur. Een dynamisch bouwwerk van gangen en wegen, waardoor water en lucht diep kan in de bodem kunnen doordringen. Na deze voorbewerking wordt het organisch materiaal uiteindelijk door schimmels en bacteriën omgezet in mineralen. In tegenstelling tot de overmatige toediening van drijfmest is dit een gedoseerde manier van voedselvoorziening voor de plant.

Planten hebben echter wel wat hulp nodig om alle bodemschatten te benutten. Sommige stoffen zoals de slecht oplosbare fosfaten zijn voor planten moeilijk op te nemen. Ook hier is overvloedig bemesten echter helemaal niet nodig. In een natuurlijke bodem krijgen ze die stoffen namelijk via bacteriën en schimmels die rond, op en zelfs in de wortels leven. Het is een subtiel samenspel tussen plant en microbe. Soms vormen van samenleven en samenwerking waar bij beide voordeel hebben, zowel de plant als zijn “kleine” helpers. Een kwestie van geven en nemen. Krijg ik van jou stikstof of fosfor dan krijg je van mij suiker.

Schimmeldraden bestrijken vaak enorme oppervlaktes en kunnen zo als een waardevol verlengstuk van plantenwortels dienen. Uit recent onderzoek zijn er nu aanwijzingen dat ze mogelijk ook werken als een soort telefoondraden waardoor informatie wordt doorgegeven van plant naar plant. Een plant wordt aangevreten door een luis en de omliggende planten worden meteen gewaarschuwd en bewapenen zich snel.

Extreem droge periodes zijn een van de ons voorspelde gevolgen van de dreigende klimaatverandering. Een doemscenario voor de landbouw zou je zeggen, maar een nieuwe bodemvriendelijke manier van landbouw biedt waarschijnlijk de oplossing. Onlangs is aangetoond dat planten op een bodem met een hoge diversiteit aan bodemorganismen beter beschermd worden tegen uitdroging dan als ze groeien in een intensief bewerkte microbieel arme bodem.

Al deze positieve effecten van een divers bodemleven zijn vrijwel zeker nog maar een eerste glimp van wat het te bieden heeft. In het algemeen wordt nu gedacht dat de enorme diversiteit aan ondergrondse micro-organismen zelfs voor een groot deel bepalend is voor de diversiteit die we bovengronds waarnemen. En dat tuinieren zo populair is zou  best eens verband kunnen houden met de antidepressieve werking die veroorzaakt wordt door specifieke bodembacteriën. Gaat Mycobacterium vaccae ons van onze stress afhelpen? De eerste aanwijzingen zijn hoopgevend.

Advertenties
 

Het geheim van de paddenstoel december 2, 2013

vliegenzwam

vliegenzwam

Bomen doen nog even hun best in het pronken met hun meest gloedvolle bladerkleed. Maar nu is het de beurt  aan hun ondergrondse en binnenshoutse metgezel, de schimmel. Overal in de stad duiken ze op uit het niets, zo lijkt het, de paddenstoelen. Het zijn de vruchten van een schimmel die bloeit op de hoogtijdagen van verval en verrotting.

Het leven van schimmels speelt zich grotendeels af in het onzichtbare. Als we dan ook nog het enige zichtbare deel vooral in het meest schemerige jaargetijde te zien krijgen, en dit vaak een hallucinerende werking heeft. Ja, dan kun je bijgeloof verwachten en ga je bijna zelf in een hogere bedoeling geloven. Maar zonder de duistere krachten van schimmels zou het eenvoudig weg geen lente worden. Ze zijn de grote opruimers en omzetters die in stilte alle lawaaiige bladblazers belachelijk maken.

Naast dat ze alle planten door recycling voorzien van mineralen, werken ze ook in symbiose samen met vooral bomen. Ze omgeven wortels met hun draden en beschermen ze zo tegen uitdroging, giftige stoffen en parasieten. Deze mycorrhiza zoals die van kabouter Spillebeen met rood en witte stippen, de vliegenzwam (eik, beuk, giftig, hallucinerende werking) of de fopzwam (loofbomen, eetbaar) zijn in hun volle glorie immens van afmeting en capaciteit. Dan heb je het over meer dan meters, soms zelfs kilometers. Zo kunnen ze het vermogen van wortels om stoffen uit de bodem op te nemen tot wel 1000 keer vergroten en in ruil krijgen ze van de boom suiker.

Als zo’n zwamvlok de kans krijgt door te groeien zal ze ook bomen met elkaar verbinden zodat die onderling informatie kunnen uitwisselen. Dat wordt nog onderzocht, maar of ze die kans krijgen in de stad? Laat de oude bomen met rust en ook de grond er om heen en je zult beloond worden. In ieder geval met paddenstoelen.

 

 
%d bloggers liken dit: