Over natuur en de stad

door Han van Hulzen

Het jaar van de bodem juni 2, 2015

wortel verlengt met schimmeldraden

wortel verlengt met schimmeldraden (foto: Aberdeen Mycorrhiza Research Group)

Het element aarde wordt in veel religies gezien als de bron van het leven. Toch is het besef en de kennis van wat er allemaal in de bodem omgaat niet groot in vergelijking met het bovengrondse. Misschien ook logisch want het is niet alleen ondergronds, maar de processen voltrekken zich grotendeels in de extreem kleine wereld van de bodemmicroben en het ragfijne schimmelnetwerk. Een gigantische chemische fabriek.

Je moet je voorstellen dat in een gram grond zo’n half miljoen bacteriën en schimmels leven die een enorme diversiteit aan functies vervullen. Twee maal de bevolking van Rotterdam op een mespuntje. Van die functies zijn er tot nu toe maar enkele bekend en die zijn al spectaculair. Toepassingen worden nu gezien voor een meer duurzame en productieve landbouw die beter bestand is tegen klimaatverandering. En dan is er ook nog een medicinale toepassing gevonden. Dit schreeuwt om meer aandacht en daarom  riep de Wereldvoedselorganisatie FAO 2015 uit tot het Jaar van de Bodem.

Loopt het tijdperk van het diepploegende mestverspillende boeren ten einde? Al lang halen we de voedingstoffen voor onze voedselgewassen van ver. Het krachtvoer van “nogal” milieuonvriendelijke mega grote sojaplantages uit verweglanden wordt door onze koeien en varkens omgezet in gigantische hoeveelheden mest. Fosfaat komt uit mijnen die langzaam uitgeput raken. Deze overvloed aan mineralen wordt vervolgens diep door de aarde geploegd en het teveel “verrijkt” ook meteen alle omliggende natuurgebieden. Dan spuit je er nog een wolkje insectenverdelger overheen en groeien maar. Maar wat blijkt, alles wat onze voedingsgewassen nodig hebben is eigenlijk al in de bodem aanwezig.

In een natuurlijke bodem worden afgevallen bladeren, dode planten en dieren door o.a. wormen, nematoden, en springstaarten deels verteerd. Deze gangengravers en opruimers veroorzaken als bonus ook nog eens een luchtige bodemstructuur. Een dynamisch bouwwerk van gangen en wegen, waardoor water en lucht diep kan in de bodem kunnen doordringen. Na deze voorbewerking wordt het organisch materiaal uiteindelijk door schimmels en bacteriën omgezet in mineralen. In tegenstelling tot de overmatige toediening van drijfmest is dit een gedoseerde manier van voedselvoorziening voor de plant.

Planten hebben echter wel wat hulp nodig om alle bodemschatten te benutten. Sommige stoffen zoals de slecht oplosbare fosfaten zijn voor planten moeilijk op te nemen. Ook hier is overvloedig bemesten echter helemaal niet nodig. In een natuurlijke bodem krijgen ze die stoffen namelijk via bacteriën en schimmels die rond, op en zelfs in de wortels leven. Het is een subtiel samenspel tussen plant en microbe. Soms vormen van samenleven en samenwerking waar bij beide voordeel hebben, zowel de plant als zijn “kleine” helpers. Een kwestie van geven en nemen. Krijg ik van jou stikstof of fosfor dan krijg je van mij suiker.

Schimmeldraden bestrijken vaak enorme oppervlaktes en kunnen zo als een waardevol verlengstuk van plantenwortels dienen. Uit recent onderzoek zijn er nu aanwijzingen dat ze mogelijk ook werken als een soort telefoondraden waardoor informatie wordt doorgegeven van plant naar plant. Een plant wordt aangevreten door een luis en de omliggende planten worden meteen gewaarschuwd en bewapenen zich snel.

Extreem droge periodes zijn een van de ons voorspelde gevolgen van de dreigende klimaatverandering. Een doemscenario voor de landbouw zou je zeggen, maar een nieuwe bodemvriendelijke manier van landbouw biedt waarschijnlijk de oplossing. Onlangs is aangetoond dat planten op een bodem met een hoge diversiteit aan bodemorganismen beter beschermd worden tegen uitdroging dan als ze groeien in een intensief bewerkte microbieel arme bodem.

Al deze positieve effecten van een divers bodemleven zijn vrijwel zeker nog maar een eerste glimp van wat het te bieden heeft. In het algemeen wordt nu gedacht dat de enorme diversiteit aan ondergrondse micro-organismen zelfs voor een groot deel bepalend is voor de diversiteit die we bovengronds waarnemen. En dat tuinieren zo populair is zou  best eens verband kunnen houden met de antidepressieve werking die veroorzaakt wordt door specifieke bodembacteriën. Gaat Mycobacterium vaccae ons van onze stress afhelpen? De eerste aanwijzingen zijn hoopgevend.

Advertenties
 

Eten uit de winternatuur als je in de stad woont maart 26, 2013

Filed under: Stadsnatuur — Han van Hulzen @ 9:00 am
Tags: , , , ,
winterfoto Heemraadssingel, brug Mathesserlaan Rotterdam

Heemraadssingel Rotterdam

Stel het is echt crisis. Het is winter en de winkels zijn leeg. Wat zou je dan uit de stadsnatuur kunnen oogsten om op zijn minst in leven te blijven? Als eerste zou ik eens bij de dieren te raden gaan. Hoe komen die eigenlijk de winter door? Wilde dieren hebben zich eerst goed voorbereid en hebben ergens een wintervoorraad verstopt. Je kan de wintervoorraad ook zelf meedragen door je vóór de winter kogelrond te eten zoals veel vogels doen. En dan is er nog de mogelijkheid van een winterslaap. En wat deed de oermens, de jager-verzamelaar?

Wanneer je zelf geen wintervoorraad hebt ben je vooral aangewezen op de voorraad van anderen. En verder… Voor het plantaardige zul je het voornamelijk ondergronds moeten zoeken in de winter, zoals knollen en bollen van geofyten (planten met een reservevoorraad voor barre tijden). Bijvoorbeeld de oorspronkelijk Noord-Amerikaanse aardpeer, een woekerplant met eetbare knollen. Of wortels van de koningskaars die soms te vinden zijn in de spoorwegberm. Voor een verse salade is het nog vroeg, maar speenkruid dient zich als eerste aan. Paddenstoelen zijn er niet in de winter, behalve de oneetbare zoals het kurkdroge elfenbakje of de krulhaarkelkzwam die vol met antivries zit. Alhoewel er ook lekkere antivries bestaat zoals suiker. Als je het er voor over hebt kun je een tochtje naar de duinen overwegen waar de stekelige sleedoorn groeit. De wrange sleepruimen zijn door de nachtvorst lekker zoet geworden.

In de winter zou ik zelf toch niet graag een strenge vegetariër zijn. Denk aan die extra gevulde eenden en duiven. Soms zie je wel eens een eenzame visser langs de maas want je zou het bijna vergeten, er zwemt daar heerlijke vis. Vooral snoekbaars, paling en de culinaire tong worden hier gevangen. Alhoewel paling een beetje aan winterslaap doet.

Als je al het bovenstaande om ethische of andersoortige redenen niet ziet zitten is de regenworm misschien een alternatief. Heel diep graven, en ze zijn ook in winterslaap. De eerste recepten zijn al op internet te vinden. Nog heel even en we worden weer omringd door gemakkelijk te oogsten voedsel, het is lente.

 

 
%d bloggers liken dit: