Over natuur en de stad

door Han van Hulzen

Het mysterie van de lente april 24, 2018

Filed under: Stadsnatuur — Han van Hulzen @ 7:50 am
Tags: , , , ,

Waren er ooit mensen die dachten dat kale winterbomen dood zijn, zoals ik iemand een keertje hoorde vertellen? Een klein wonder lijkt het wel. Maandenlang is er dat kale schijnbaar levenloze kale takken staketsel. Het precieze moment waarop het begint lijk ik altijd te missen, maar ineens is er die groen-roze zweem. Gezwollen bloem- en bladknoppen, een eerste nog wat kreukelig babyblad. Een weergaloze timing hebben ze. Voordat de extreme kou begint vallen de bladeren af en nog tijdens de laatste frisse winterdagen weten ze blijkbaar dat de lente in aantocht is. In planten gaat blijkbaar veel meer om dan wat er zo aan de buitenkant te zien is.

Planten zijn beslist geen passieve waarnemers van hun omgeving. Dat zou ook vreemd zijn als je bedenkt dat aanpassingen precies op tijd klaar moeten zijn en dat vergt wat voorbereiding. Dus voor het zo ver is, moet de plant al beginnen om het gewenste proces in gang te zetten. Anders zouden bijvoorbeeld bloemen pas verschijnen als bestuivers al over hun top zijn. Er zit voor planten een voorspellende waarde in de als maar variërende dag- en nachtlengte. Zo wordt de werking van een circadiaan ritme, een biologische 24 uurs klok in planten, de laatste jaren steeds verder ontrafeld. Deze interne klok zorgt er niet alleen voor dat een plant ’s avonds in rust toestand gaat en ’s ochtends weer actief wordt. Over langere tijd worden door middel van de langzaam veranderende daglengte ook de seizoenen waargenomen.

Planten zien eigenlijk veel meer dan wij, tenminste als je de gevoeligheid voor verschillende lichtfrequenties vergelijkt. Een mens komt niet verder dan alles tussen blauwgroen en rood met een piek in het geeloranje. Planten daarentegen “zien” en benutten een veel breder lichtspectrum van UV A tot verrood (nabij het infrarood). En, met niet een enkele piek zoals wij, maar een relatief hoge gevoeligheid over het de hele gebied.

Maar hoe nemen ze licht eigenlijk waar? Hebben wij als mens slechts twee ogen, planten hebben ze eigenlijk overal. Niet alleen in de bladeren, maar ook in knoppen en overal waar licht door kan dringen tot actieve cellen. Zelfs tot cellen in jonge twijgen en onder dunne schors van dikke stammen, zoals bij de berk is aangetoond.

Maar hoe wordt het licht dan gezien? Er is een familie van lichtgevoelige eiwitten in de cel de zogenaamde fytochromen die onder invloed van licht van vorm kunnen veranderen. Zo nemen ze onder andere de veranderende daglengte waar. Fytochromen zorgen voor het reguleren van de interne klok en ook activeren zij hormonen. Net als in ons eigen lichaam zijn hormonen ook bij planten boodschappers die allerlei processen in gang zetten zoals groei, rust of allerlei beschermende maatregelen tegen uitdroging.

Gedurende de seizoenen wordt de groei van een plant gestuurd in een subtiel samenspel van allerlei regulerende mechanismen.  Het zijn geleidelijke processen die als een sinusgolf door de seizoenen heen gaan. Er zijn piekmomenten zoals hoge groei in de zomer en extreme winterrust van knoppen midwinter.

Als de dagen korter worden, de nachten langer en de temperaturen lager, komen er geleidelijk processen op gang binnen een plant als voorbereiding op de winter. De betrouwbare verandering in daglengte zet de zaak in gang, en niet de temperatuur want die kan erg kan schommelen. Het hormoon abscisinezuur (ABA) zorgt dan dat knoppen in winterrust gaan. Bij veel houtige gewassen is er een dubbele veiligheid ingebouwd, zodat het uitlopen niet te vroeg begint. De interne groeirem wordt pas doorbroken na een wekenlange koude periode. Dan treedt er een nieuwe externe groeirem in werking en die gaat er pas af als de omstandigheden echt gunstig zijn. Daar kunnen dus weken tussen zitten en zonder dat je het door hebt zijn dood uitziende bomen en struiken zich al aan het voorbereiden op de naderende lente.

Dan is het zo ver, het is lente. Cytokininen en gyberalinen worden aangemaakt en deze hormonen doorbreken de knoppenwinterslaap. Alle signalen binnen de plant staan op groen om de knoppen open te laten springen. Er is ineens veel water nodig en voedingstoffen. Het eerste zetje wordt gegeven door de wortels. Duizenden micromotortjes in de haarwortels beginnen actief water naar binnen te pompen. Tegelijkertijd begint de eerste verdamping en omdat de watermoleculen als het ware aan elkaar plakken (cohesie) en aan de celwanden (adhesie) van dunne houtvaten, wordt het water omhoog geduwd en getrokken.

Is hiermee het mysterie van de lente onthuld? Nee, slechts een tipje van de sluier is hier opgelicht en het blijft gelukkig een “wonder der natuur”.

foto: Captain-tucker

Advertenties
 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s